چگونه می توان اصل جبر و اختیار را با استناد به عالم ذر جمع کرد؟
تاریخ انتشار : دوشنبه ۶ بهمن ۱۳۹۳ ساعت ۱۲:۰۱
تاریخ و اندیشه: منظور از عالم ذر عالم استعدادها و «پیمان فطرت» است.
چگونه می توان اصل جبر و اختیار را با استناد به عالم ذر جمع کرد؟
تاریخ و اندیشه: یکی از سوالات مطرح در علم کلام این است که چگونه می توان اصل جبر و اختیار را با استناد به عالم ذر جمع کرد؟


پاسخ:
اول. منظور از این عالم و این پیمان «عالم استعدادها» و «پیمان فطرت» است.به این معنی که هر گاه فرزندان آدم به صورت نطفه از صلب (پشت و کمر) پدران به رحم مادران که بیش از یک ذره نیستند، منتقل می شوند، خداوند استعداد و آمادگی فهم و شناخت ربوبیّت و توحید را به آنها می دهد؛ یعنی هم در نهاد و فطرتشان این سرّ الهی به صورت یک حس درون ذاتی به ودیعه گذارده می شود و هم در عقل و خردشان به صورت یک حقیقت خود آگاه.

خداوند در طول زندگی دنیایی آثار صنع و نشانه های یگانگی خود را به انسان نشان می دهد و آنان را بر این امر گواه می گیرد. گویا می فرماید: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ و انسانها با زبان حال پاسخ می دهند: بَلی‏ شَهِدْنا.پس در اینجا پیمان تکوینی است و سخن گفتن مانند خبر دادن رنگ رخساره از وضعیت درونی شخص است.[۱]

بنا بر این بیان، مراد از عالم ذر همان فطرت انسانی است. انسانهای بدوی و متکامل در این احساس مشترکند که همه مربوب و خداوند ربّ آنهاست.[۲]

پس انسانها هرگز از این پیمان و شناخت غافل نبوده و نیستند؛ لذا خداوند در قیامت علیه همه انسانها احتجاج می کند. برخی روایات موافق این نظر است.[۳]

دوم. مرحوم علامه طباطبایی نظریه خویش را این گونه تبیین می کند: «عالم «ذر» روح این عالم است که آن را «عالَم غیب» نیز می گویند. توضیح اینکه هر موجودی دو وجه (صورت و جنبه) دارد: وجهی به سوی خدا که زمان و تدریج در آن راه ندارد و وجهی به سوی دیگر که در آن تدریج و زمان راه دارد. خداوند متعال می فرماید: إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُون [۴]«[خداوند] وقتی بخواهد چیزی را ایجاد کند، به آن می گوید: موجود شو! بی درنگ به وجود می آید.» «کُن» هم امر (دستور) است و هم مخاطب درست کن. پس کلمة «کُن» از طرفی وجود شیء و از طرفی ایجاد شیء است و این موجود منبسط یک وجه الی الله دارد که عالم ذرّ است و همان موجود یک وجه دیگر دارد که همین دنیای ظاهر است. بنابراین، عالم ذرّ این عالم مسلوب نیست.[۵]

می توان ریشه های سخن علامه طباطبایی را در تفسیر کنز الدقایق پیدا کرد.[۶]

حال پیمان از چه بود؟

از آیه ذر به دست می آید که مفاد پیمان گواهی بر پذیرش پروردگار ]ألَسْتُ بِرَبِّکُمْ[۷] و بر پذیرش توحید بوده است أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا[۸] و برخی روایات این پیمان را به فطرت نیز می کشانند: « اَلدِیْنُ الْحَنِیفُ وَ الْفِطْرَةُ وَ صِبْغَةُ اللَّهِ وَ التَّعْرِیفُ فِی الْمِیثَاقِ [۹]دین حنیف و فطرت و صبغة الله و تعریف همان است که [خدا] در میثاق [یعنی در پیمانی که خدا با روح بشر بسته، بشر را با آن آشنا کرده] است.[۱۰] روایاتی نیز اعتراف به نبوت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و امامت حضرت علی علیه السلام را جزء پیمان عالم ذر معرفی می کنند.[۱۱]

پیمان برای چه بود؟

از آیة ذر دو هدف اصلی برای این پیمان به دست می آید:

الف. حجت بر انسانها تمام شود تا در رستاخیز نگویند: ما از موضوع شناخت خدا بی خبر بودیم و لذا کافر شدیم؛ ]أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلینَ.[۱۲]



ب. حجت بر انسانها تمام شود تا در رستاخیز نگویند: پدران ما بت پرست بودند و ما هم فرزندان همان پدران هستیم و چاره ای جز تبعیت از آنها نداشتیم؛ ]أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَکَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ کُنَّا ذُرِّیَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ.[۱۳]

با توجه به مطالب بالا منافاتی بین مسئله جبر و اختیار و عالم ذر نخواهد بود پس خداوند انسان را آزاد خلق کرد وبه او اختیار داد با اینکه خداوند از کارهای او در ابتداء و انتهاء آگاه است.و میداند چ کارهائی انجام می دهد و چه کارهائی انجام نمی دهد.


ــــــــــــــــــ
پی نوشت:
[۱] کنز الدقایق، میرزا محمد مشهدی، تحقیق مجتبی عراقی، چاپ اول، ج ۳، ص ۷۴۲؛ المیزان، ج ۸، ص ۳۱۰.

[۲] . المیزان، ج ۸، ص ۳۰۸؛ فطرت، مرتضی مطهری، چاپ دوم، انتشارات صدرا، ص ۱۸۱؛ تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۴۵۵.

[۳] ابن سنان از امام صادق علیه السلام از فطرة لله پرسید. امام فرمود: « هِیَ الْإِسْلَامُ فَطَرَهُمُ اللَّهُ حِینَ أَخَذَ مِیثَاقَهُمْ عَلَی التَّوْحِیدِ فَقَالَ: ] أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ[ وَ فِیهِ الْمُؤْمِنُ وَ الْکَافِرُ؛ فطرت الله اسلام است که خداوند هنگام پیمان گرفتن آنان را بر فطرت توحید آفرید و فرمود: آیا پروردگار شما نیستم؟ در آنجا کافر و مؤمن حضور داشت.» البرهان، ج ۳، ص ۲۳۶.

[۴] یس / ۸۲.

[۵] در محضر علامه طباطبایی، محمد حسین رخ شاد، چاپ اول، نهاوندی، صص ۴۲ ۴۳

[۶]کنز الدقایق، ج ۳، ص ۷۴۲.

[۷] . اعراف / ۱۷۲

[۸] اعراف / ۱۷۲

[۹] بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، چاپ دوم، مؤسسه الوفاء، بیروت، ج ۳، ص ۲۷۶.

[۱۰] فطرت، شهید مطهری، ص ۲۷

[۱۱] البرهان، ج ۳، صص ۲۳۸ ۲۳۹ و جهت مطالعة بیشتر ر. ک: التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی، چاپ اول، مکتب اعلام، قم، ج ۵، صص ۲۶ ۳۰ ؛ روض الجنان و روح الجنان، ابوالفتوح رازی تصحیح یاحقی، چاپ دوم، آستان قدس، ج ۹، صص ۵ ۱۰؛ منشور جاوید، استاد جعفر سبحانی، چاپ سوم، توحید، قم، ج ۲، صص ۶۱ ۸۲.

[۱۲] اعراف / ۱۷۲

[۱۳] اعراف/۱۷۳
Share/Save/Bookmark
کد مطلب: 2543
مرجع : جام‌نیوز