روش برتر «موعظه» و «تذکر لسانی» در کلام امام حسن عسگری(ع)
محمدرضا جواهری*
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۰ دی ۱۳۹۳ ساعت ۱۲:۱۶
فرهنگ: «موعظه» و پند و نصیحت و اندرز، آداب و روش‌های شایسته‌ای دارد که تنها با آن روش‌ها، اثرگذار خواهد شد و نتیجه بخش می‌گردد. باید آن روش‌ها را شناخت و با رعایت آن‌ها به موعظه پرداخت.
در واقع موعظه یکی از راهبردهای امر به معروف و نهی از منکر «زبانی» است. اگر «تذکر لسانی» با روش مناسب انجام شود سودمند و راه‌گشا و نجات‌بخش خواهد بود. اهل بیت علیهم‌السلام روش‌های مطلوب برای موعظه و تذکر لسانی را به اصحاب خویش آموخته‌اند. امام حسن عسگری علیه‌السلام در یک حدیث در تبیین روش زیبا و زشت «موعظه» فرموده اند: من وعظ اخاه سرا فقد زانه و من وعظه علانیه فقد شانه. (تحف‌العقول، ص۴۸۹ * بحارالانوار، ج ۷۸، ص۳۷۴) هرکس برادرش را رازگونه و پنهانی موعظه کند او را آراسته است و هرکه در آشکار و علنی او را پند دهد زشتش ساخته است.

امام یازدهم در این حدیث شریف، دو روش متفاوت از موعظه و تذکر لسانی را که در برابر هم قرار دارند همراه با اثر هر روش تبیین نموده‌اند.

مفهوم موعظه

«موعظه» به معنای پند و اندرز و نصیحت و ترغیب و تشویق بر انجام نیکی‌ها و خوبی‌ها و ترک بدی‌ها و زشتی‌هاست. بنابراین اصل موعظه حرکت در راه اصلاح و سعادت انسان هاست و تلاش و کوشش «کلامی» مثبت و ارزشمند است. اما همین موعظه باید با روش زیبا و صحیح انجام شود. هدف وسیله را توجیه نمی‌کند هدف مقدس باید با روش زیبا و مقدس تحقق یابد. راغب اصفهانی در تعریف موعظه نوشته است: الوعظ زجر مقترن بتخویف. قال الخلیل هو التذکیر بالخیر فیما یرق القلب و العظه و الموعظه الاسم (المفردات فی غریب القرآن، ماده وعظ، ص۵۲۷). وعظ منع همراه با ترساندن است. خلیل گفته است وعظ یاد آوردن خیر است در آن چه که دل برای آن نرم گردد و عظه و موعظه اسم است. باید توجه داشت تخویف و رقت قلب با موعظه در زمانی اتفاق می‌افتد که موعظه و گفتن خیر، با روش مطلوب و طریق زیبا انجام شود. ترساندن از پیامد‌های کارهای زشت و تخویف مخاطب از عذاب قبر و جهنم و مجازات و کیفر دنیوی، با هشدارهای چهره به چهره و پنهانی و نجوا و سخنان مهربانانه واعظ در خلوت تحقق می‌یابد. موعظه علنی دل را نرم نمی‌کند و ترس درونی پدید نمی‌آورد چون در موعظه علنی تغییر و چرخش کمتر روی می‌دهد و رنج و ناراحتی مخاطب از موعظه علنی، مانع تسلیم و پذیرش وی می‌گردد.

موعظه سری و پنهانی

امام حسن عسگری علیه‌السلام در این رهنمود الهی خویش «مهارت موعظه» را آموزش داده‌اند. وضعیت مطلوب در «تذکر لسانی» گفتگوی سری و پنهانی و موعظه در خلوت و چهره به چهره است. راغب اصفهانی در معنای سر می‌نویسد: «الاسرار خلاف الاعلان... و السر هو الحدیث المکتم فی النفس... و اسررت الی فلان حدیثا افضیت الیه خفیه‌المفردات فی غریب القرآن، ماده سرر ص ۲۲۸»، اسرار با کسره همزه خلاف اعلان است... و سر سخن کتمان و پنهان شده در نفس است... و با فلانی سری سخن گفتم یعنی در خفا و پنهانی با او گفتگو نمودم.

براساس این حدیث شریف، روش برتر و زیبای موعظه، سخن گفتن سری و پنهانی است. انسانی که در صدد هدایت دیگران بر می‌آید بایستی در جستجوی شناخت روش‌های با ارزش و موثر «موعظه» باشد و امام یازدهم در این کلام نورانی روش برتر موعظه را آموزش داده‌اند.

باید رازگونه و پنهانی به گونه‌ای که تنها مخاطب بشنود و هیچ کس دیگر در جریان امر قرار نگیرد در طریق موعظه گام برداشت و با این روش زیباست که زیباسازی مخاطب انجام می‌گردد.

اثر موعظه سرّی

به حکم این حدیث شریف، اثر موعظه سری «زینت» مخاطب است. «من وعظ اخاه سرّاً فقد زانه» هرکس دیگری را پنهانی موعظه کند او را آراسته است. هدف از موعظه زیباساختن رفتار یا گفتار مخاطب است و این هدف با روش «تذکر لسانی سرّی» تحقق خواهد یافت.

با «آموزش سرّی» است که مخاطب از بدی‌ها پیرایش و به زیبایی‌ها آرایش می‌گردد و «تربیت» با تذکر لسانی مخفی روی می‌دهد. آن جا که انسان مخفیانه مخاطبش را موعظه می‌کند شخصیت و احترام و کرامت و عزت وی را حفظ می‌کند و در این حالت ارتباط صمیمی برقرار می‌شود و مخاطب پی به دلسوزی واعظ می‌برد.

با «موعظه سرّی» مخاطب می‌فهمد واعظ شرایط او را «درک» کرده است و انگیزه‌اش آلوده به خودنمایی و حسد و حقد و تحقیر و مچ گیری و کوبیدن مخاطب نیست. از این رو تسلیم می‌شود و موعظه را می‌پذیرد. بنابراین اثرگذاری موعظه و نتیجه بخشی آن در گرو گفتگوی پنهانی «چهره به چهره » است.

هدف آراستن و تربیت و خوب شدن و زیباسازی و تزیین مخاطب به ارزش‌ها و هنجارهای شرعی و عقلی است و این هدف مقدس با موعظه مخفیانه قابل دسترسی خواهد بود.

موعظه علنی و آشکار و پیامد آن

امام حسن عسکری علیه‌السلام در این حدیث روش نادرست و غلط موعظه‌گری و پیامد آن را نیز یادآوری نموده‌اند. «من وعظ اخاه علانیه فقد شانه» هرکس برادرش را علنی و آشکارا موعظه نماید او را زشت ساخته است.

آری گفتگوی آشکارا و پیش چشم دیگران و تذکر لسانی «علنی» باعث زشتی و بدی و رسوایی و افتضاح مخاطب می‌گردد. زمانی که مخاطب به صورت علنی موعظه شود شخصیت او لکه‌دار و شکسته و کوبیده خواهد شد و چون هر انسانی عزت و کرامتش را دوست دارد درصدد مقاومت بر می‌آید و به جای پذیرش موعظه و عمل به آن، در جهت رویارویی با واعظ و دفاع از خویش و توجیه کارش گام برخواهد داشت.

تذکر علنی مخاطب را خوار و ذلیل می‌سازد و موعظه را عایق می‌کند. موعظه علنی اثر موعظه را کاهش می‌دهد و یا بی‌اثر می‌کند و در مواردی موعظه را تباه و خنثی می‌سازد و ممکن است به درگیریهای بیهوده منجر شود. تصور انگیزه‌های ناروا در موعظه علنی در ذهن مخاطب پدیدار می‌گردد و زمینه‌های پذیرش کم می‌شود یا از بین می‌رود.

*عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد
Share/Save/Bookmark
کد مطلب: 2094
مرجع : روزنامه جمهوری اسلامی